Nowy numer "Łowca

ABC cietrzewia

Zima jest w naszej akcji "Ożywić pola" doskonałym momentem na przeprowadzenia lekcji na temat programu Natura 2000 oraz sytuacji cietrzewia w Polsce. Publikujemy więc tekst na temat tego pięknego ptaka, który z pewnością przyda się nauczycielom i myśliwym uczestniczącym w naszej akcji. Do szkół, które już zgłosiły się do konkursu w najbliższych dniach, powinny docierać płyty DVD z prezentacją multimedialną o Naturze 2000 i multimedialnym quizem 100 pytań do wykorzystania na zajęciach w szkołach. W tym samym czasie do pierwszych stu szkół, które zgłosiło się do uczestnictwa w akcji "Ożywić pola 2008-2009. Rok cietrzewia", powinny trafiać t-shirty dla wyróżniających się w programie uczniów. Wiosną dzieci otrzymają także książkę "Misterium czarnego rycerza", szeroko przedstawiającą cietrzewia - symbol obecnej edycji programu "Łowca Polskiego".


. Cietrzew zasiedla środkową i częściowo północną Eurazję, od zachodnich regionów Anglii i Szkocji po północno-wschodnie Chiny i północną Koreę. W większości zachodnich i środkowych regionów naszego kontynentu jest to obecnie ptak ginący, zmniejszający swoją liczebność i areał występowania.

. W Polsce liczebność cietrzewi w ostatnich latach szacowano już tylko na około 2000 osobników. Ptaki te spotykać można przede wszystkim w północno-wschodnich rejonach kraju, na Kielecczyźnie, w Tatrach i na Podhalu, w Górach Izerskich i w Karkonoszach oraz w Borach Dolnośląskich. Nielicznie występują w Kotlinie Sandomierskiej, na Polesiu Lubelskim oraz na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej i na obrzeżach Kotliny Kłodzkiej.

. Cietrzewie zamieszkują kompleksy leśne z dużym udziałem terenów otwartych lub półotwartych. Występują w lasach przerywanych bagnami, ekstensywnie użytkowanymi łąkami, uprawami leśnymi na pożarzyskach lub zrębach zupełnych, a także wrzosowiskami. Często ich ostatnimi ostojami są tereny poligonów wojskowych. Występują również na rozległych obszarach podmokłych łąk z licznymi zakrzewieniami lub zadrzewieniami, zwykle w dolinach rzek.

. Samiec cietrzewia, czyli kogut, ma upierzenie z dominacją czerni, z granatowym połyskiem. Kontrastuje z nią biel piór podogonia oraz lusterek (plam i pręg) na skrzydłach. Nad okiem występuje róża (czerwona brew) nabrzmiewająca silnie w okresie godowym. Ogon z głębokim wcięciem pośrodku wygięty jest w kształcie liry. Masa ciała dorosłych kogutów cietrzewi wynosi około 1,4 kg, a kur 25 proc. mniej. Samice, zwane też cieciorkami, mają szatę od rdzawo- do złotobrązowej z wyraźnym srebrnoszarym i ciemnobrązowym, falistym wzorem.

. Dorosłe cietrzewie korzystają latem przede wszystkim z pokarmu roślinnego - pąków, później liści i owoców drzew i krzewinek, ale ich dieta wzbogacana jest także bezkręgowcami. Zimą podstawą pokarmu cietrzewi są kotki i pączki brzozy oraz pąki lub igły kilku innych gatunków drzew i krzewów.

. Okres godowy rozpoczyna się około połowy marca i trwa do końca maja, a w górach nawet do początków czerwca. Na tokowisku spotykamy zwykle od jednego do kilkunastu samców. W centralnej części tokowiska znajdują się terytoria kogutów dominujących, zwykle w trzecim roku życia i starszych, spośród których kury wybierają swoich partnerów.

. W końcu kwietnia lub w pierwszych dniach maja kura rozpoczyna składanie jaj. Są one niewielkie, ochrowożółte, nakrapiane brązowymi, nieregularnymi plamkami. Gniazdo stanowi płytki dołek, zwykle dobrze ukryty wśród traw lub wrzosu, nierzadko pod nawisem gałęzi. Samica składa najczęściej 7-10 jaj, które samotnie wysiaduje przez 25-27 dni. Pisklęta są typowymi zagniazdownikami, tzn. wkrótce po wykluciu opuszczają miejsce urodzenia. Pisklęta rozwijają się bardzo szybko i już po 10-14 dniach mogą pokonywać niewielkie dystanse. W sprzyjających warunkach pogodowych i żerowych po stu dniach osiągają 90 proc. masy ptaków dorosłych.

. Mimo że cietrzewie należą do ptaków osiadłych, jesienią oraz wiosną często się przemieszczają. Bardziej przywiązane do swoich ostoi są koguty. Kury, zwłaszcza młode, migrują często i niekiedy daleko.

. Podstawową przyczyną zaniku ostoi cietrzewi są przeobrażenia siedlisk, najczęściej postępujące wraz z osuszeniem terenu po przeprowadzeniu melioracji odwadniających lub regulacji rzek. Opisane zmiany skutkują ograniczeniem areału potencjalnych tokowisk i dogodnych miejsc lęgowych oraz zmniejszeniem dostępności osłon i pokarmu dla cietrzewi. W następstwie tego samice zmuszone są do zakładania gniazd w miejscach o większym ryzyku drapieżnictwa i mniejszych zasobach pokarmowych, przez co odchowują mniej młodych.

. Niekorzystną sytuację spotęgował wzrost liczebności drapieżników czworonożnych, zwłaszcza lisów. Także obecność ludzi coraz częściej przebywających w miejscach występowania cietrzewi jest czynnikiem wpływającym negatywnie na ich liczebność, głównie poprzez zakłócenia w rozrodzie.

. Do 1994 r. cietrzew był w Polsce gatunkiem łownym. Można było polować wyłącznie na koguty w okresie wiosennych toków, między 1 kwietnia a 20 maja.

. Obecnie cietrzew znajduje się na liście zwierząt prawnie chronionych, wśród gatunków, których miejsca rozrodu i stałego przebywania objęte są ochroną strefową.

Bartosz Głębocki

W tekście wykorzystano fragment przygotowanej przez Wydawnictwo "Łowiec Polski"
publikacji "Łowiectwo w Polsce"


 
Ożywić pola 2008 - Rok cietrzewia. © Łowiec Polski 2008

kliknij aby przejść do strony Polskiego Związku Łowieckiego kliknij aby przejść do strony Lasów Państwowych kliknij aby przejść do strony NFOSiGW